GULÄ°K
Latince Adı: Eremurus speciabilis,Asphodeline sp
GULÄ°K(Eremurus speciabilis)
DiÄŸer isimler:ÇiriÅŸ otu, Gülük, Sarı çiriÅŸ.
Eremurus speciabilis Bieb. (Liliaceae) türünün kurutulmuÅŸ kökleridir. Bu tür 100-200 cm yükseklikte, rozet yapraklı,
tüysüz, sarı çiçekli, çok yıllık ve otsu bir bitkidir. Kökler parmak biçiminde ÅŸiÅŸkin ve sarı renklidir. DoÄŸu ve Güney Anadolu daÄŸlarında yetiÅŸmektedir. Bol olarak bulunduÄŸu yerlere 'çiriÅŸlik' denir.
ÇiriÅŸotu' nun yaprakları sarardıktan sonra (AÄŸustos) kökleri topraktan çıkartılır ve güneÅŸe serilerek, kemik sertliÄŸi
alıncaya kadar, kurutulur.Kurutulan kökler su deÄŸirmenlerinde toz edilir ve ihtiyaç bölgelerine toz halinde
yollanır.Ticaret merkezi Ä°stanbul'dur. Arap ülkelerine de dışsatım yapılmaktadır.XVII. yüzyıl ortalarında Ä°stanbul
piyasasında DivriÄŸi çiriÅŸi, Kayseri çiriÅŸi ve Bursa çiriÅŸi olmak üzere 3 cins çiriÅŸ bulunuyordu. Bunlar içinde en deÄŸerli
olanı DivriÄŸi çiriÅŸi idi.
Dış görünüÅŸü: Açık esmer renkli, kokusuz ve tadsız bir tozdur. Suda çözünmez.
BileÅŸim: Müsilaj, glikoz ve fruktoz'dan yapılmış bir oligosakkarit taşımaktadır .
ÇiriÅŸ ticarette genellikle alçı ile taÄŸÅŸiÅŸ edilmiÅŸ halde bulunmaktadır. Bu nedenle piyasada satılan çiriÅŸlerde kül
miktarı % 37-51 arasında deÄŸiÅŸmektedir. Saf çiriÅŸte kül miktarı ise % 4 civarındadır . Bu durum piyasada satılan
çiriÅŸlerin yaklaşık yan yarıya alçı ile karıştırıldıklarını göstermektedir.
Etki ve kullanılış: Eskiden kökten hazırlanan merhemler,bilhassa Arap hekimler tarafından, uyuz ve frengi
tedavisinde kullanılırdı. Halen çiriÅŸin su ile karıştırılması ile elde edilen hamur yapıştırıcı madde (bilhassa ayakkabı
ve kesekâğıdı yapımında) ve ihram üretiminde kullanılan yün ipliÄŸine apre vermek için kullanılmaktadır.
Genç yaprakları, piÅŸirildikten sonra, DoÄŸu Anadolu'nun bazı bölgelerinde (Göksün, Tercan gibi) sebze olarak
yenmektedir.
Genç rozet yaprakları Erzurum pazarlarında Gulik veya Gülük adı altında satılır ve piÅŸirilerek sebze olarak yenir.
Erzurum sebze pazarında 16 Mayıs 1999 günü,'iÄŸdasor çiriÅŸ' adı altında, rozet yapraklarının kilosu bir milyon
liradan satıldığı görülmüÅŸtür.
ÇiriÅŸ, sarısabır ve limon tuzu (tartrik asit; sitrik asit veya limon suyu) karıştırılması ve su ile hamur yapılması ile elde
edilen karışım 4-5 mm kalınlık ve 10-15 cm uzunlukta çubuklar haline getirilip kurutulduktan sonra aktarlarda 'ÇiriÅŸ' ismi altında satılmaktadır.
Bu çubuklar, rahime sokularak, çocuk düÅŸürücü olarak kullanılır. Etki karışımın taşıdığı sarısabırın tahriÅŸ edici
